Yma yn Fferm Denmarc rydym yn cynnal nifer o gyrsiau ecoleg a chadwraeth yn rheolaidd, dan arweiniad tiwtoriaid o Ysgol Addysg a Dysgu Gydol Oes ym Mhrifysgol Aberystwyth. Mae ein gwarchodfa natur 40 erw yn darparu safle astudio delfrydol, ac mae cofnodion bywyd gwyllt o’r cyrsiau hyn yn ychwanegiad gwerthfawr at ein rhaglen monitro rhywogaethau. Fodd bynnag, achosodd un cofnod o gwrs mamaliaid diweddar ychydig mwy o gyffro nag arfer: llygoden y cynhaeaf!
(llun: Cymdeithas y Mamaliaid)
Hyd y gwyddom ni, dyma’r ‘cyntaf’ i Fferm Denmarc ac un o ddim ond llond llaw o gofnodion o Geredigion. Mewn gwirionedd, dim ond 30 o gofnodion llygoden y cynhaeaf oedd ar gyfer Cymru gyfan rhwng 2000 a 2011. Y llygoden y cynhaeaf yw ein cnofilod lleiaf, yn pwyso llai na 10 g. Mae ei henw Lladin ( Micromys minutis ) yn cyfieithu’n llythrennol fel ‘llygoden fach iawn’!
Un o’r rhesymau pam ei fod yn anaml yn cael ei gofnodi, yw ei bod hi’n anodd iawn gweld yr anifail ei hun. Fodd bynnag, maen nhw’n gadael arwyddion. Nid baw nac olion traed y mae mamaliaid eraill yn eu gadael ar ôl yn ddefnyddiol, ond nythod y mae’r llygod cynaeafu yn eu plethu i mewn i lystyfiant hir.
Nyth llygoden y cynhaeaf
Mae’r rhain tua maint pêl denis, er y gellir dod o hyd i nythod llai nad ydynt yn bridio hefyd. Dyma beth ddaeth myfyrwyr y cwrs o hyd iddo, dan lygad arbenigol y tiwtor Penny Lewns.
Mae ymchwil diweddar yn dangos bod y cnofilod bach hyn yn diflannu o sawl rhan o’u cyn-amgylchedd, felly roedden ni’n falch iawn o ddarganfod eu bod nhw yma.
Daeth myfyrwyr y cwrs mamaliaid o hyd i’r chwistl dŵr a’r llygoden gyddffelyn hefyd, yr olaf yn ‘gyntaf’ arall i Fferm Denmarc, ac mae’r ddwy rywogaeth wedi’u tan-gofnodi’n fawr yng Ngheredigion. Mae’r llygoden gyddffelyn yn debyg i lygoden goed, ond mae ganddi goler melyn heb ei dorri o dan yr ên, ac mae’n tueddu i fod yn fwy ac yn fwy bywiog.
( llun: Cymdeithas y Mamaliaid )
Mae’r cofnodion diweddar hyn yn ychwanegiad gwych at ein rhestr o famaliaid, sy’n cynnwys ffwlbartiaid, llwynogod, mochyn daear, sawl rhywogaeth o ystlumod, llygoden goch a llygoden faes a hyd yn oed gweld dyfrgwn o bryd i’w gilydd. Rydym hefyd wedi dod o hyd i arwyddion o bathewod, er nad ydym eto wedi bod yn ddigon ffodus i ddod o hyd i un yn y blychau nythu rydym wedi’u gosod o amgylch y safle.
Fodd bynnag, efallai y bydd ein Diwrnod Pathewod ddydd Sadwrn 19eg Medi (o 10am) yn rhoi cyfle inni ddod o hyd i un o’r mamaliaid anodd eu gweld hyn pan fyddwn yn gwirio ein blychau pathewod. Bydd cyfle i wirfoddolwyr ddysgu ychydig mwy am ecoleg y rhywogaeth arboreal (sy’n byw mewn coed) hon, ac efallai y byddwn hefyd yn ddigon ffodus i ddod o hyd i lygoden gwddf-felyn neu lygoden goed yn y blychau. Croeso i bawb, dewch â dillad gwrth-ddŵr a phecyn cinio.
Ac os gwelwch chi lygoden y cynhaeaf neu nyth neu unrhyw famal bach arall yn eich ‘clwt’ lleol eich hun, rhowch wybod i’ch Canolfan Cofnodion Lleol (LRC) eich bod wedi’i gweld.
