Dros y blynyddoedd diwethaf rydym wedi cael cynnig dau adroddiad ar wahân am hanes Fferm Denmark. Mae’r atgofion hynod ddiddorol hyn yn helpu i lenwi’r bylchau yn ein gwybodaeth am y darn hardd hwn o dir a’i ddefnydd blaenorol.
Cofiodd Dai Jones (Cambrian Printers, Aberystwyth) bennill byr am ddigwyddiad a ddigwyddodd yn Fferm Denmark tua 150 mlynedd yn ôl.
Dyma fel y dywedwyd wrth Dai flynyddoedd lawer yn ôl gan ei dad. Fe’i hysgrifennwyd gan fardd o deulu Jenkins yn Nhregaron, a gredir ei fod yn ewythr i’r Swagman adnabyddus, Joseph Jenkins, Tyndomen, Tregaron.
Yn Fferm Denmarc mae Spill yn byw
A’r dyn a greodd Duw,
Aeth un o’r da i gae’r yd
Ystyr geiriau: A thyngodd y diawl fod nhw yno i gyd.
“Mae o’r cyfnod cyn ffensys pan oedden nhw’n arfer talu plant a phobl ifanc i gadw’r gwartheg i ffwrdd o’r cae ŷd. Mae’r stori’n dweud bod y bachgen hwn wedi syrthio i gysgu a bod rhywun o’r enw Spill (o Fferm Denmarc) wedi’i ddal. Rhaid ei fod wedi cael ffrae fawr wrth iddo ysgrifennu’r pennill bach hwn yn dweud mai Spill oedd y person gwaethaf a greodd Duw erioed. Mae’n parhau trwy ddweud bod un o’r gwartheg wedi mynd i’r cae ŷd a bod y Diafol (Spill) wedi tyngu llw bod yr holl fuches yn y cae (mae’n debyg eu bod nhw). Mae’n bennill bach braf sydd wedi aros ers amser maith yng nghof pobl leol ac hyd y gwn i nid yw wedi’i ysgrifennu i lawr yn unman.”
Yn fwy diweddar, rydym wedi clywed gan Elunud Kemp, nith i Tom a Hilda Davies a oedd yn byw ac yn ffermio yn Fferm Denmarc rhwng 1933 a 1967. Dywedodd Elunud “Gallaf gofio moch, cig eidion, llaeth, a rhai defaid, llawer o ieir maes, clytiau llysiau mawr, caeau bresych, madarch gwych mewn un cae, a chyll ar y lôn, pwmp ar gyfer y ffynnon i gael dŵr, a’r hyn y gellir ei ddisgrifio orau fel latrine, dim glanweithdra dan do. Bu farw Ewythr Tom a Modryb Hilda yn ddi-blant yn gyflym ar ôl ei gilydd. Treuliais fy holl wyliau ysgol yn Fferm Denmarc pan oeddwn yn blentyn ac mae’n rhan enfawr o bwy ydw i. Mae gen i atgofion mor hoffus ohoni. Mae wedi’i chadw mewn aspic yn fy meddwl.” Mae Eluned wedi anfon rhai o’i lluniau atom yn garedig.
Os oes gennych unrhyw wybodaeth, ffotograffau neu atgofion eraill o hanes Fferm Denmark, byddem wrth ein bodd yn clywed gennych.
