Ym mis Mehefin, cynhaliwyd BioBlitz llwyddiannus arall yma yn Fferm Denmarc. Gyda chymorth amrywiaeth o arbenigwyr lleol, a gefnogwyd gan lu o wirfoddolwyr ac aelodau o’r cyhoedd, i olrhain a chofnodi ystod eang o organebau ar draws y cyfoeth o gynefinoedd sydd yma ar y safle.
Dechreuodd y diwrnod gyda’r wawr gyda Carys May o WWBIC (Canolfan Wybodaeth Bioamrywiaeth Gorllewin Cymru) lle aethom allan i wrando ar gôr y wawr. Gyda defnydd o’r ap ‘Merlin’ rhagorol, cerddasom ar draws y safle gan nodi’r rhywogaethau adar oedd yn bresennol o’u galwadau a’u caneuon. Mae’n ffordd eithaf dymunol o ddechrau’r diwrnod gyda’r golau isel a’r niwl cynnar, dim ond gwrando ar synau natur o’n cwmpas. Ymhlith y gân, a oedd weithiau’n gymysgedd o alwadau, gan ffefrynnau fel ein Siff-saffiaid a Titw Glas, clywsom Telor y Corstir (Locustella naevia) – aderyn cymharol brin ac un oedd yn newydd i rai ohonom yn Fferm Denmarc.
Daeth ein hymgais nesaf i fyd rhyfeddol bywyd gwyllt drwy law Shane Jones o Adar a Bywyd Gwyllt Ceredigion, a aeth â ni i weld bywydau hynod ddiddorol gwyfynod micro a macro. Roedd Shane wedi gosod ei drap dros nos ac aethom yn ofalus drwy’r preswylwyr un wrth un i arsylwi, cofnodi ac yna eu rhyddhau. Os nad ydych erioed wedi edrych yn agos ar ein rhywogaethau gwyfynod, y mae bron i 2,500 ohonynt yn y DU, yna efallai eich bod wedi colli allan ar y harddwch cynnil a’r amrywiadau sydd ganddynt. Roedd Gwyfyn Teigr Coch (Callimorpha dominula) yn un o arwyddocâd a ddarganfuwyd. Roedd gan bob un batrymau a lliwiau cymhleth ac roeddent mewn ystod mor eang o siapiau a meintiau nes ei bod yn wirioneddol ysbrydoledig cael cipolwg byr ar eu bywydau.
Ar ôl cinio pizza blasus wedi’i goginio yn ein popty clom ein hunain, cafodd pobl gyfle i fynd i lawr i’r llyn i wneud rhywfaint o dipio pyllau gyda mi, i weld beth oedd yn fyw yn y dyfnderoedd tywyll, tra aeth eraill i ffwrdd gyda Paul Turner i gerdded rhai o’n caeau i arolygu gloÿnnod byw. I lawr wrth y llyn, datgelodd y dipio’r bywyd dyfrol arferol o berdys dŵr i larfâu gwybedyn y gwanwyn a hyd yn oed gelod fawr, ond uwchben y dŵr roedd arddangosfa ddisglair yn cael ei chwarae allan. Mewn brwydr awyr barhaus, roedd yr awyr yn llawn mursennod a gweision y neidr wrth iddynt arddangos, paru a dodwy eu hwyau. Gwelwyd llawer o wahanol rywogaethau, mor anodd ag oedd hynny oherwydd y cyflymder yr hedfanent, gan gynnwys Gwas y Neidr Llygad Gwyrdd (Isoaeschna isoceles) – gwas y neidr prin yma yng Nghymru.
Yn ôl gyda’r gloÿnnod byw, creodd dechrau’r hyn a fyddai’n haf eithaf poeth ynghyd â’n caeau yn llawn blodau gwyllt y cyfle perffaith i weld ystod dda o enghreifftiau. Er nad oedd unrhyw weld enghreifftiau prinnach, roedd digon i’w weld ar draws y safle gyda Sgipwyr yn helaeth a semaphore adenydd fflachlyd y Foneddiges Peintiedig (Vanessa cardui) a’r Llyngeswr Coch (Vanessa atalanta).
Daeth Di Clark o Koru Ecology Associates i’n helpu gyda’i harbenigedd ac i’n hyfforddi sut i olrhain pathewod. Roedd hi wedi gosod 20 twnnel olrhain o gwmpas y safle yn flaenorol i weld a allem ddod o hyd i dystiolaeth o bathewod o’u holion traed, a adawyd ar gerdyn ar ôl cerdded dros baent llwch siarcol gwlyb (diniwed). Dangosodd Di i ni sut i wirio’r twneli ac ailosod deunyddiau wrth chwilio am eu holion traed unigryw siâp ‘sleisen pizza’. Er nad ydym wedi dod o hyd i unrhyw dystiolaeth eto, rydym yn dal i wirio’n wythnosol a byddwn yn cynnal helfa gnau i weld a allwn o’r diwedd ddod o hyd i dystiolaeth o’r cnofil anodd ei ddarganfod.
Daeth Martin Thomas, sy’n adnabyddus ymhell ac agos am ei arbenigedd gydag ystod o fywyd gwyllt, ond yma’n fwy penodol gyda mamaliaid bach, i’n helpu i edrych ar ardal ar y safle lle roedd tystiolaeth wedi’i darganfod o lygod y cynhaeaf yn nythu. Cawsom ei gyngor a’i syniadau ar sut orau i symud ymlaen gydag arolygon pellach a’r ffurfiau gorau o reolaeth.
Llenwyd y prynhawn gydag arolwg o goed ar y safle, lle daethom o hyd i ddigon o enghreifftiau o Coeden Gwas Gwyllt (Sorbus torminalis) – rhywogaeth anghyffredin yn lleol; arolwg gyda Steve a aeth â gwesteion drwy’r coetir i chwilio am infertebratau daearol, a elwir weithiau’n anffurfiol yn ‘mini-fwystfilod’, ac arolwg o’r planhigion a ddarganfuwyd yn ein dol wair lle daethom o hyd i dros 25 o wahanol rywogaethau o laswellt a phlanhigion blodeuol yn ogystal ag ystod eang o infertebratau yn gwneud y gorau o’r cynefin pwysig hwn.
Daeth y diwrnod i ben wrth i’r cyfnos ddisgyn a daeth pobl yn ôl i’r safle i gymryd rhan yn yr arolwg ystlumod gyda Carys. Gan ddefnyddio synwyryddion ystlumod i ostwng amlder sgrechiadau ystlumod i sŵn clywadwy i bobl, gwelsom a chlywsom gyntaf yr ystlum Noctule (Nyctalus noctula) yn hedfan uwchben o’i nyth yn wal ein hadeilad swyddfa. Dilynwyd hyn gan ystlumod Pipistrelle Soprano (Pipistrellus pygmaeus) a Pipistrelle Cyffredin (Pipistrellus pipistrellus), yn chwibanu ac yn troelli uwchben yn y cwrt ac uwchben y caeau wrth i ni gerdded i lawr i’r llyn. Cafwyd llawer o lawenydd yn clywed y sŵn ‘ffrwt’ neu ‘ffrwch’ a wneir gan ystlumod wrth iddynt ddal chwilod! Wrth y llyn, yna gwelsom a chlywsom ystlum Daubenton (Myotis daubentonii) sydd fel arfer i’w gael uwchben dŵr, yn pysgota am bryfed o wyneb y dŵr gyda’u traed mawr neu eu cynffon.
Roedd y diwrnod yn llwyddiant ysgubol ar y cyfan ac mae holl gofnodion y diwrnod wedi’u hychwanegu at ap WWBIC ‘LERC Cymru‘ i sicrhau bod cofnodion y sir yn cael eu diweddaru ac i’n helpu i gofnodi a chreu darlun gwell am y bywyd gwyllt yma, sut mae’n newid dros amser a beth y gallem ddisgwyl ei weld o un flwyddyn i’r nesaf.
Hoffem estyn DIOLCH enfawr i bawb a wirfoddolodd eu hamser i arsylwi, adnabod a chofnodi’r rhywogaethau ar y safle. Ni allem wneud y digwyddiad hwn hebddoch, ac rydym mor ddiolchgar am eich cefnogaeth.
Mae mor bwysig i ni i gyd fod yn rhan o’r gwaith olrhain hwn o’n bioamrywiaeth leol i’n helpu i ddeall sut y gallwn reoli ein tir a’n hamgylchedd yn well i gefnogi ystod ehangach o rywogaethau. Rhaid i ni i gyd gofio, fodd bynnag, nad yw’n ymwneud â’r unigolion yma yn unig, ond â chreu cynefinoedd iach i bawb. Gan fod popeth yn gysylltiedig, mae gan bopeth a wnawn effaith a chanlyniad. Felly, ewch allan, edrychwch ar yr holl natur o’ch cwmpas a dechreuwch ei chofnodi, fe welwch ei bod yn gaethiwus.
O leiaf, dewch yn ôl i Fferm Denmarc y flwyddyn nesaf ar gyfer BioBlitz ’27 lle rydym yn gobeithio arolygu hyd yn oed mwy.
Chris & Tîm Fferm Denmarc
